నమస్కారం విద్యార్థులారా! ఇవి పాలిటీ షార్ట్ నోట్స్ సిరీస్‌లో తర్వాతి భాగం — సుప్రీంకోర్టు, జ్యుడీషియల్ రివ్యూ & యాక్టివిజం, PIL (Supreme Court, Judicial Review & Activism, Public Interest Litigation). సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల నియామకం, తొలగింపు, జ్యుడీషియల్ రివ్యూ భావన, PIL పుట్టుక, రిట్ అధికార పరిధి వంటి అంశాలు APPSC Group 1, Group 2, Group 3, Group 4, TGPSC Group 1, Group 2, Group 3, Group 4, AP SI, Constable, Sachivalayam, UPSC పరీక్షల్లో అత్యధిక వెయిటేజీ ఉన్న టాపిక్. ఈ పాలిటీ షార్ట్ నోట్స్ను PYQ ఆధారంగా సులభమైన వన్-లైనర్ ఫార్మాట్‌లో కింద ఇచ్చాం. చివర్లో Common Traps సెక్షన్ కూడా చూడండి! Best polity short notes telugu – పాలిటీ షార్ట్ నోట్స్ తెలుగు
అధ్యాయం 15: సుప్రీంకోర్టు, జ్యుడీషియల్ రివ్యూ & యాక్టివిజం, PIL
సుప్రీంకోర్టు – నిర్మాణం & నియామకం:
- సుప్రీంకోర్టును భారత్‌లో ఎప్పుడు ప్రారంభించారు? – 1950 జనవరి 28
- సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల సంఖ్యను పెంచే అధికారం ఎవరికి ఉంది? – పార్లమెంట్
- సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులను ఎవరు నియమిస్తారు? – రాష్ట్రపతి
- సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల పదవీ విరమణ వయస్సు ఎంత? – 65 సంవత్సరాలు
- సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని ఎలా తొలగించవచ్చు? – పార్లమెంట్ సిఫార్సుపై రాష్ట్రపతి ద్వారా (అభిశంసన ప్రక్రియ)
- సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి తన రాజీనామా లేఖను ఎవరికి రాస్తారు? – రాష్ట్రపతికి
- సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల జీతాలు ఏ నిధి నుండి చెల్లించబడతాయి? – కన్సాలిడేటెడ్ ఫండ్ ఆఫ్ ఇండియా (దీనిపై శాసనసభ ఓటు వేయనవసరం లేదు)
- న్యాయమూర్తుల నియామక సమయంలో రాష్ట్రపతి ఎవరిని సంప్రదించాలి? – భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI)
- సుప్రీంకోర్టు తాత్కాలిక ప్రధాన న్యాయమూర్తిని ఎవరు నియమిస్తారు? – రాష్ట్రపతి
- సుప్రీంకోర్టులో నియమించగల ప్రత్యేక న్యాయమూర్తి రకం ఏది? – తాత్కాలిక న్యాయమూర్తి (Ad hoc Judge)
- రాజ్యాంగ వ్యాఖ్యానం కలిగిన ఏదైనా కేసు విచారణకు కనీసం ఎంతమంది న్యాయమూర్తులు అవసరం? – ఐదుగురు
- సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి కావడానికి హైకోర్టులో కనీసం ఎన్ని సంవత్సరాలు న్యాయవాదిగా ఉండాలి? – 10 సంవత్సరాలు
- న్యాయమూర్తుల నియామకానికి కొలీజియం వ్యవస్థను సుప్రీంకోర్టు ఏ సంవత్సరంలో అమలులోకి తెచ్చింది? – 1993
- కేంద్ర-రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలను పరిష్కరించే సుప్రీంకోర్టు అధికారం ఏది? – ఒరిజినల్ జురిస్డిక్షన్ (Original Jurisdiction)
జ్యుడీషియల్ రివ్యూ (Judicial Review) పాలిటీ షార్ట్ నోట్స్ తెలుగు :
- భారత్‌లో జ్యుడీషియల్ రివ్యూ అంటే ఏమిటి? – చట్టాలు, కార్యనిర్వాహక ఉత్తర్వుల రాజ్యాంగబద్ధతపై తీర్పు చెప్పే న్యాయవ్యవస్థ అధికారం
- జ్యుడీషియల్ రివ్యూ కోర్టుకు ఏ హక్కును ఇస్తుంది? – రాజ్యాంగానికి విరుద్ధంగా ఉన్న ఏ చట్టాన్ని లేదా ఉత్తర్వును చెల్లనిదిగా ప్రకటించడం
- భారత్‌లో జ్యుడీషియల్ రివ్యూ భావన ఏ దేశ రాజ్యాంగం నుండి స్వీకరించబడింది? – USA
- భారత్‌లో జ్యుడీషియల్ రివ్యూ దేని ఆధారంగా ఉంటుంది? – చట్టబద్ధంగా నిర్ధారించిన ప్రక్రియ (Procedure Established by Law)
- రాజ్యాంగాన్ని వివరించే చివరి అధికారం ఎవరికి ఉంది? – సుప్రీంకోర్టు
- భారత రాజ్యాంగ సంరక్షకుడిగా ఎవరు పిలువబడతారు? – సుప్రీంకోర్టు
- జ్యుడీషియల్ రివ్యూ వ్యవస్థ ఏ దేశాల్లో ప్రచలితంలో ఉంది? – భారత్ మరియు USA రెండింటిలోనూ
- భారత సమాఖ్య వ్యవస్థకు, అమెరికా వ్యవస్థకు మధ్య ఉమ్మడి లక్షణం ఏది? – రాజ్యాంగ వ్యాఖ్యానం కోసం ఫెడరల్ సుప్రీంకోర్టు
జ్యుడీషియల్ యాక్టివిజం & PIL పాలిటీ షార్ట్ నోట్స్ తెలుగు :
- ‘జ్యుడీషియల్ యాక్టివిజం’ ఏ అంశంతో ముడిపడి ఉంది? – ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం (PIL)
- PIL అంటే ఏమిటి? – పబ్లిక్ ఇంటరెస్ట్ లిటిగేషన్ (Public Interest Litigation)
- PIL భావన ఏ దేశంలో మొదటగా ఆవిర్భవించింది? – USA
- భారత న్యాయవ్యవస్థలో PILను ఎవరి చొరవతో ప్రవేశపెట్టారు? – న్యాయవ్యవస్థ చొరవతో (Judicial Initiative)
- భారతదేశంలో PIL ఎక్కడ దాఖలు చేయవచ్చు? – హైకోర్టు మరియు సుప్రీంకోర్టు రెండింటిలోనూ
- PIL ప్రవేశపెట్టినప్పుడు భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి ఎవరు? – వై.వి. చంద్రచూడ్
- “జ్యుడీషియల్ యాక్టివిజం ‘జ్యుడీషియల్ అడ్వెంచరిజం’ కాకూడదు” అని ఎవరు అన్నారు? – జస్టిస్ ఎ.ఎస్. ఆనంద్
రిట్లు (Writs) పాలిటీ షార్ట్ నోట్స్ :
| రిట్ | అర్థం |
| Habeas Corpus | శరీరాన్ని మా ముందు హాజరుపరచు |
| Mandamus | మేము ఆదేశిస్తున్నాం |
| Prohibition | కింది కోర్టుకు నిషేధ ఉత్తర్వు |
| Certiorari | పూర్తి సమాచారం తెలియజేయి |
| Quo-Warranto | ఏ అధికారంతో |
- వ్యక్తి స్వేచ్ఛను రక్షించే రిట్ ఏది? – హేబియస్ కార్పస్
- సుప్రీంకోర్టు ఏదైనా అధికారిని తన విధి నిర్వర్తించమని ఆదేశించే రిట్ ఏది? – మాండమస్
- కింది కోర్టులో విచారణ పెండింగ్‌లో ఉన్నప్పుడు జారీ చేసే రిట్ ఏది? – ప్రొహిబిషన్
- సుపీరియర్ కోర్టు నుండి ఇన్ఫీరియర్ కోర్టుకు కేసు రికార్డులను బదిలీ చేయమని జారీ చేసే రిట్ ఏది? – సెర్షియోరరీ
- సబార్డినేట్ కోర్టుల పనితీరును పరిశీలించే రిట్ ఏది? – సెర్షియోరరీ
- సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు రెండింటికీ ఉమ్మడి అధికార పరిధి ఏ అంశంపై ఉంటుంది? – ప్రాథమిక హక్కుల రక్షణ
⚠️ Common Traps in MCQs (అధ్యాయం 15 – Supreme Court, Judicial Review & PIL)
- Article 32 Vs Article 226 పరిధి ట్రాప్ – ఆర్టికల్ 32 (సుప్రీంకోర్టు) కేవలం ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘన కోసం మాత్రమే; ఆర్టికల్ 226 (హైకోర్టు) ప్రాథమిక హక్కులతో పాటు ఇతర చట్టపరమైన హక్కుల కోసం కూడా వాడవచ్చు — హైకోర్టుకు విశాలమైన అధికారం ఉందని గుర్తుంచుకోవాలి (ఇది Chapter 8 లో కూడా వచ్చింది, cross-link ముఖ్యం).
- Original Jurisdiction Vs Appellate Jurisdiction ట్రాప్ – కేంద్రం-రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలు సుప్రీంకోర్టు ఒరిజినల్ జురిస్డిక్షన్ (Article 131) కిందకు వస్తాయి; రాజ్యాంగ వ్యాఖ్యాన కేసులు అప్పీలేట్ జురిస్డిక్షన్ (Article 132, 134-A) కిందకు వస్తాయి — ఈ రెండు వేర్వేరు అధికార పరిధులను తారుమారు చేస్తారు.
- Ad hoc Judges Vs Acting CJI ట్రాప్ – Ad hoc న్యాయమూర్తులు (Article 127) న్యాయమూర్తుల కోరం లేనప్పుడు నియమించబడతారు; Acting CJI (Article 126) ప్రధాన న్యాయమూర్తి పదవి ఖాళీగా ఉన్నప్పుడు లేదా విధులు నిర్వర్తించలేనప్పుడు నియమించబడతారు — ఈ రెండు వేర్వేరు పరిస్థితులను ఒకటే అని పొరపడతారు.
- Judicial Review Origin ట్రాప్ – జ్యుడీషియల్ రివ్యూ భావన USA నుండి తీసుకోబడింది, కానీ భారత్‌లో దీని ఆధారం “Procedure Established by Law” (బ్రిటిష్ తరహా), USA లోని “Due Process of Law” కాదు — ఈ సూక్ష్మ తేడా వల్ల భారత్‌లో జ్యుడీషియల్ రివ్యూ పరిధి USA కంటే పరిమితమైనది అని గుర్తుంచుకోవాలి.
- Collegium System Year ట్రాప్ – కొలీజియం వ్యవస్థ 1993లో (రెండో న్యాయమూర్తుల కేసు) ప్రారంభమైంది, రాజ్యాంగంలో నేరుగా పేర్కొనబడలేదు — ఇది పూర్తిగా న్యాయపరమైన వ్యాఖ్యానం ద్వారా వచ్చిన వ్యవస్థ, దీన్ని “రాజ్యాంగబద్ధమైనది” అని తప్పుగా భావిస్తారు.
- PIL Vs Judicial Activism ట్రాప్ – PIL అనేది జ్యుడీషియల్ యాక్టివిజానికి ఒక సాధనం/వ్యక్తీకరణ, రెండూ ఒకటి కావు — PIL ద్వారా న్యాయవ్యవస్థ క్రియాశీల పాత్ర పోషించడాన్నే “జ్యుడీషియల్ యాక్టివిజం” అంటారు.
- Writs Meaning Confusion ట్రాప్ – Mandamus (ఆదేశించడం) Vs Prohibition (నిషేధించడం) Vs Certiorari (బదిలీ చేయించడం) — ఈ మూడు రిట్ల అర్థాలను, ఎప్పుడు ఏది వాడాలో కలిపి తారుమారు చేసి అడుగుతారు. గుర్తుంచుకునే టిప్: Certiorari “కేసు పూర్తయిన తర్వాత” సమీక్షకు, Prohibition “కేసు విచారణలో ఉండగానే” నిరోధించడానికి వాడతారు.
- CJI at PIL Introduction ట్రాప్ – PIL ను జస్టిస్ పి.ఎన్. భగవతి, జస్టిస్ వి.ఆర్. కృష్ణ అయ్యర్ వంటి న్యాయమూర్తుల చొరవతో 1980ల ప్రారంభంలో ప్రవేశపెట్టారు, అప్పటి CJI వై.వి. చంద్రచూడ్ — వ్యక్తిగత న్యాయమూర్తుల పేర్లను, CJI పేరును కలిపి తప్పుగా అడుగుతారు.
- Retirement Age – SC Vs HC ట్రాప్ – సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల పదవీ విరమణ వయస్సు 65 సంవత్సరాలు; హైకోర్టు న్యాయమూర్తులకు ఇది 62 సంవత్సరాలు — ఈ రెండు వయో పరిమితులను స్వాప్ చేసి అడుగుతారు (తర్వాతి Chapter 18 లో ఈ తేడా మళ్ళీ వస్తుంది).
- Judiciary as Guardian Vs Sole Interpreter ట్రాప్ – సుప్రీంకోర్టును “రాజ్యాంగ సంరక్షకుడు (Guardian)” అని పిలుస్తారు, కానీ దీని అర్థం సుప్రీంకోర్టుకు “అన్ని కేంద్ర చట్టాల రాజ్యాంగబద్ధతపై ప్రత్యేక (exclusive) అధికార పరిధి” ఉందని కాదు — ఈ రెండు స్టేట్‌మెంట్లను కలిపి ఒక Assertion-Reason ప్రశ్నగా తప్పుగా అడుగుతారు.
- Previous: Chapter 14 – పార్లమెంట్ & పార్లమెంటరీ కమిటీలు పాలిటీ షార్ట్ నోట్స్ తెలుగు
- Next: Chapter 16 – హైకోర్టు, సబార్డినేట్ కోర్టులు, ట్రిబ్యునల్స్, లోక్ అదాలత్‌లు పాలిటీ షార్ట్ నోట్స్ తెలుగు
- Pillar page: “Polity Short Notes Telugu“ పాలిటీ షార్ట్ నోట్స్ తెలుగు
